تکرار تجربهی همراهی جمعی در هنرهای تجسمی
تلاش برای شکلدادن به بازار هنرهای تجسمی ایران، در طول دو دههی گذشته شکلهای متفاوتی داشته است. از رویدادهایی با حمایت و ساختار نهادی و دولتی گرفته تا همکاری میان گالریهای خصوصی و در سالهای اخیر، پروژههایی که تلاش میکنند فعالیتهای هنری را در سطح شهر گسترش دهند. آرتاکسپو تهران، هفت نگاه، تیرآرت و آرتفر تهران هرکدام بخشی از این مسیر را شکل دادهاند، اما از نظر ساختار، شیوهی برگزاری و میزان تداوم با یکدیگر تفاوت داشتهاند.
آرتاکسپو تهران؛ تجربهای با ساختار نهادی
آرتاکسپو تهران از تجربههای اولیه برای ایجاد سازوکاری جهت عرضه و فروش گسترده آثار هنرهای تجسمی بود. نخستین آرتاکسپوی تهران در سال ۱۳۸۳ در تالار وحدت برگزار شد و با ساختاری نهادی و دولتی شکل گرفت. این تجربه با هدف تقویت اقتصاد هنر و ایجاد امکان خرید آثار هنری از سوی نهادها و مجموعههای مختلف دنبال شد. با این حال، این مدل در ادامه به یک رویداد مستمر و پایدار تبدیل نشد.
در سالهای بعد، عنوان آرتاکسپو تهران بار دیگر برای رویدادهایی در حوزه عرضه و فروش آثار هنری به کار رفت. برای نمونه، در سال ۱۳۹۱ نمایشگاهها و فراخوانهایی با عنوان آرتاکسپو تهران در همکاری با گالریهای خصوصی برگزار شد. بنابراین، آرتاکسپو تهران را نمیتوان صرفاً به یک دوره محدود کرد، اما تجربه اولیه آن، که با حمایت و مدیریت نهادهای دولتی شکل گرفته بود، نتوانست به الگویی مداوم برای برگزاری آرتفر در ایران تبدیل شود.
هفت نگاه؛ تجربه همکاری گالریهای خصوصی
در کنار تجربه آرتاکسپو، «هفت نگاه» مسیر متفاوتی را دنبال کرد. این رویداد بر همکاری میان گالریهای خصوصی استوار بود و چندین دوره ادامه یافت. هفت نگاه تنها یک نمایشگاه فروش آثار نبود، بلکه نمونهای از همکاری جمعی میان گالریها برای ایجاد بازار و جذب مخاطب به شمار میرفت.
این رویداد دستکم تا دهمین دوره خود در سال ۱۳۹۶ ادامه داشت. در این دوره، گالریهای آریا، الهه، گلستان، والی، هفتثمر و ماهمهر حضور داشتند و آثار ۲۰۰ هنرمند ارائه شد.
اهمیت «هفت نگاه» در الگوی همکاری میان گالریهای خصوصی بود. در واقع، گالریها به جای آنکه به شکل جداگانه برای جذب مخاطب و فروش آثار فعالیت کنند، در قالب یک رویداد مشترک کنار یکدیگر قرار گرفتند. بعدها، برگزارکنندگان تیرآرت، تجربهی «هفت نگاه» را بهعنوان نمونهای موفق از همکاری میان گالریها یاد کردند و آن را یکی از زمینههای شکلگیری تیرآرت دانستند.
تیرآرت؛ آرتفر خصوصی هنر معاصر ایران
تیرآرت در سال ۱۳۹۷ با ابتکار و مدیریت هرمز همتیان و با همکاری مریم مجد، شکل گرفت. هدف آن ایجاد بستری برای معرفی و فروش هنر معاصر ایران و گردهمآوردن گالریها، هنرمندان، مجموعهداران و مخاطبان بود.
نخستین دوره از تیرآرت در خرداد ۱۳۹۷ در آواسنتر تهران با حضور ۱۰ گالری برگزار شد و حدود ۶۰۰۰ نفر از آن بازدید کردند. انتخاب ۱۰ گالری برای نخستین دوره، بخشی از رویکرد محتاطانه برگزارکنندگان برای آغاز این پروژه بود و در عین حال هدف آنها افزایش تعداد گالریهای مشارکتکننده در دورههای بعدی بود.
دومین دوره از تیرآرت در خرداد ۱۳۹۸ در پردیس چارسو برگزار شد. در این دوره تعداد گالریهای شرکتکننده به ۱۹ گالری افزایش یافت و حدود ۹۰۰۰ نفر از رویداد بازدید کردند.
سومین دوره از تیرآرت نیز در سال ۱۳۹۹ و همزمان با همهگیری کووید-۱۹ برگزار شد. برگزارکنندگان در ابتدا قصد داشتند نسخه فیزیکی این دوره را نیز برگزار کنند، اما شرایط همهگیری مانع آن شد. در نتیجه، سومین دوره بهصورت آنلاین برگزار شد و ۱۸ گالری در آن مشارکت کردند.
تیرآرت پس از دوره آنلاین سال ۱۳۹۹، برگزار نشد و فعالیت آن به همان سه دوره محدود ماند.
آرتفر تهران
در سال ۱۴۰۴، «آرتفر تهران» با ساختاری متفاوت شکل گرفت. این پروژه از سوی انجمن صنفی نگارخانهداران تهران و با هدف ایجاد رویدادی منسجم برای تقویت بازار هنر، حمایت از گالریها و هنرمندان و گسترش ارتباط میان مخاطبان، مجموعهداران و جریان حرفهای هنر ایران شکل گرفت.
آرتفر تهران برخلاف مدل متعارف یک آرتفر، از ابتدا به شکل مجموعهای از رویدادها طراحی شد. نخستین اپیزود این پروژه با عنوانOpen Paper بر هنرهای مبتنی بر کاغذ تمرکز داشت.
Open Paper از ۱۴ تا ۲۱ آذر ۱۴۰۴ در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهران برگزار شد. در این رویداد بیش از ۴۰ گالری، دو انجمن تخصصی و چهار ناشر حوزه هنرهای تجسمی حضور داشتند.
Open Paper نخستین مرحله از پروژهای گستردهتر بود که قرار است آرتفر تهران را در قالب رویدادهای موضوعی توسعه دهد. در نتیجه، این پروژه از همان ابتدا صرفاً به الگوی معمول غرفههای فروش محدود نبود و یک موضوع مشخص را به عنوان محور نخستین رویداد انتخاب کرد.
ماه هنر تهران؛ رویدادی در سطح شهر
در سال ۱۴۰۵، «ماه هنر تهران» بهعنوان یکی از پروژههای زیرمجموعهی آرتفر تهران شکل گرفت. نخستین دوره آن از ۳۰ مرداد تا ۲۰ شهریور ۱۴۰۵ در نقاط مختلف تهران برگزار میشود. این رویداد در بیش از ۱۰۰ نقطه از تهران جریان دارد و هدف آن ایجاد تجربهای گسترده از هنر در سطح شهر و فراهمکردن امکان کشف و تجربه برنامههای هنری در فضاهای مختلف است.
ساختار ماه هنر تهران با یک آرتفر متمرکز تفاوت دارد. در اینجا گالریها و دیگر فضاهای فرهنگی و هنری، هرکدام برنامهی خود را در یک بازهی زمانی مشترک ارائه میکنند و مخاطب با مجموعهای از نمایشگاهها و رویدادها در نقاط مختلف شهر روبهرو میشود. در نخستین دوره، گالریها، موزهها، مراکز هنری، کافههای فرهنگی، ناشران، انجمنها و دیگر فضاهای فرهنگی و هنری در این برنامه مشارکت دارند.
به این ترتیب، مسیر این رویدادها از مدل نهادی و دولتی آرتاکسپو تهران آغاز میشود، با تجربه همکاری گالریهای خصوصی در هفت نگاه ادامه پیدا میکند، در تیرآرت به شکل یک آرتفر خصوصی و متمرکز دنبال میشود و سپس با آرتفر تهران و Open Paper به سمت برگزاری رویدادهای موضوعی حرکت میکند. ماه هنر تهران نیز در سال ۱۴۰۵ این ایده را در مقیاسی شهری دنبال کرده و برنامههای هنری را به جای یک مکان واحد، در نقاط مختلف تهران توزیع کرده است.